e-ISSN 2353-8791 ICV = 49,19

Journal of Polish Society of Andrology

Volumin 3 • Number 2 • December 2016

Volumin 3 • Number 2 • December 2016

REKOMENDACJE DOTYCZĄCE POSTĘPOWANIA W MĘSKIEJ NIEPŁODNOŚCI

REKOMENDACJE DOTYCZĄCE POSTĘPOWANIA W MĘSKIEJ NIEPŁODNOŚCI

GUIDELINES ON MALE INFERTILITY

A. Jungwirth (Przewodniczący), T. Diemer, G.R. Dohle, B. A. Giwercman, Z. Kopa, C. Krausz, H. Tournaye Tłumaczenie i przygotowanie wersji polskiej/Translation and elaboration of Polish version: Piotr Świniarski1, Jan Karol Wolski2, Jolanta Słowikowska-Hilczer3

1 Kliniczny Oddział Urologii i Onkologii Urologicznej, 10 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką w Bydgoszczy; 2 Przychodnia Lekarska „Novum” w Warszawie, Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej- Curie w Warszawie; 3 Zakład Endokrynologii Płodności, Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności, Uniwersytet Medyczny w Łodzi
Autor do korespondencji/corresponding author: Jolanta Słowikowska-Hilczer, Zakład Endokrynologii Płodności, Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, ul. Sterlinga 5, 91-425 Łódź, tel.: 42 633 07 05, jolanta.slowikowska-hilczer@umed.lodz.pl
Otrzymano/received: 29.07.2016 r. • Zaakceptowano/accepted: 15.11.2016 r.
© European Association of Urology 2015

Skróty / Abbreviations

AR – receptor androgenowy (ang. androgen receptor), ART – technika rozrodu wspomaganego medycznie (ang. assisted reproductive technique), AZF – czynnik ulegający delecji w azoospermii (ang. azoospermic factor), CAIS – zespół całkowitej niewrażliwości na androgeny (ang. complete androgen insensitivity syndrome), CBAVD – wrodzony obustronny brak nasieniowodów (ang. congenital bilateral absence of the vas deferens), CF – zwłóknienie torbielowate – mukowiscydoza (ang. cystic fibrosis), CFTR – gen odpowiedzialny za regulację przewodnictwa przezbłonowego w zwłóknieniu torbielowatym (ang. cystic fibrosis transmembrane conductance regulator), CFU – jednostka tworząca kolonię (ang. colony forming unit), CIS – rak in situ (łac. carcinoma in situ), CMV – wirus cytomegalii (łac. Cytomegalovirus), CNV – liczba kopii określonej sekwencji DNA (ang. copy number variants), CPPS – przewlekły zespół bólowy miednicy (ang. chronic pelvic pain syndrome), CT – tomografia komputerowa (ang. computed tomography), EAA – Europejska Akademia Andrologii (ang. European Academy of Andrology), EAU – Europejskie Towarzystwo Urologiczne (ang. European Association of Urology), EMB – medycyna oparta na faktach (ang. evidence‑based medicine), EMQN – europejska sieć do spraw jakości molekularnych badań genetycznych (ang. European Molecular Genetics Quality Network), EPS – wydzielina prostaty po masażu (ang. expressed prostatic secretion), FISH – fluorescencyjna hybrydyzacja in situ (ang. fluorescence in situ hybridization), FSH – hormon folikulotropowy (ang. follicle-stimulating hormone), GnRH – hormon uwalniający gonadotropiny (ang. gonadotropin- releasing hormone), GR – stopień rekomendacji (ang. grade of recommendation), hCG – ludzka gonadotropina kosmówkowa (ang. human chorionic gonadotropin), HIV – ludzki wirus niedoboru odporności immunologicznej (ang. human immunodeficiency virus), hMG – ludzka gonadotropina menopauzalna (ang. human menopausal gonadotropin), ICSI – wstrzyknięcie plemnika do cytoplazmy komórki jajowej (ang. intracytoplasmatic sperm injection), IHH – idiopatyczny hipogonadyzm hipogonadotropowy (ang. idiopathic hypogonadotrophic hypogonadism), IL – interleukina (ang. inerleukin), ISSM – Międzynarodowe Towarzystwo Medycyny Seksualnej (ang. International Society for Sexual Medicine), ITGCN – wewnątrzkanalikowy nowotwór z komórek płciowych (ang. intratubular germ cell neoplasia), ITGCNU – wewnątrzkanalikowy nowotwór jądra z komórek płciowych typu niesklasyfikowanego (ang. intratubular germ cell neoplasia of unclassified type), IVF – zapłodnienie pozaustrojowe (ang. in vitro fertilization), LE – poziom wiarygodności dowodu naukowego (ang. level of evidence), LH – hormon luteinizujący (ang. luteinizing hormone), LOH – hipogonadyzm późny (ang. late onset hypogonadism), MAGI – infekcja męskich gruczołów dodatkowych (ang. male accessory gland infection), MAIS – zespół łagodnej niewrażliwości na androgeny (ang. mild androgen insensitivity syndrome), MAR – mieszana rekcja z przeciwciałami przeciwko globulinie (ang. mixed antiglobulin reaction), MESA – mikrochirurgiczna aspiracja plemników z najądrzy (ang. microsurgical epididymal sperm aspiration), MeSH – główne tytuły medyczne (ang. Medical Subject Headings), MRI – rezonans magnetyczny (ang. magnetic resonance imaging), m-TESE – mikrochirurgiczne pobranie plemników z jąder (ang. microsurgical testicular sperm extraction), NAT – test kwasów nukleinowych (ang. nucleic acid testing), NGS – sekwencjonowanie nowej generacji (ang. next generation sequencing), NIH – Narodowy Instytut Zdrowia (ang. National Institute of Health), NOA – azoospermia nieobturacyjna (ang. non‑ -obstructive azoospermia), OA – azoospermia obturacyjna (ang. obstructive azoospermia), OAT – oligoastenoteratozoospermia: zaburzenie liczby, ruchliwości i morfologii plemników (ang. oligoasthenoteratozoospermia), PAIS – zespół częściowej niewrażliwości na androgeny (ang. partial androgen insensitivity syndrome), PE – przedwczesny wytrysk (ang. premature ejaculation), PESA – przezskórna aspiracja plemników z najądrzy (ang. percutaneous epididymal sperm aspiration), PGD – przedimplantacyjna diagnostyka genetyczna (ang. preimplantation genetic diagnosis), RCT – randomizowane, kontrolowane badania kliniczne (ang. randomised controlled trial), RN – ruch niepostępowy plemników (ang. non-progressive sperm motility), RP – ruch postępowy plemników (ang. progressive sperm motility), SHBG – globulina wiążąca hormony płciowe (ang. sex hormone binding globulin), SSRI – selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (ang. selective serotonin reuptake inhibitor), TDS – zespół dysgenezji jąder (ang. testicular dysgenesis syndrome), TGCT – guz jądra z komórek płciowych (ang. testicular germ cell tumour), TESE – pobranie plemników z jąder (ang. testicular sperm extraction), TM – mikrozwapnienia w jądrach (ang. testicular microlithiasis), TRUS – ultrasonografia przezodbytnicza (ang. transrectal ultrasound), TURED – przezcewkowa elektroresekcja przewodów wytryskowych (ang. transurethral resection of the ejaculatory ducts), WHO – Światowa Organizacja Zdrowia (ang. World Health Organization)

Spis treści

1. WPROWADZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.1. Cel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.2. Historia publikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1.3. Skład Panelu Ekspertów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2. METODOLOGIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
3. REKOMENDACJE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3A. MĘSKA NIEPŁODNOŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3A.1. Epidemiologia i etiologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3A.1.1. Czynniki prognostyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3A.1.2. Rekomendacje dotyczące epidemiologii i etiologii niepłodności u mężczyzn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
3A.2. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
3A.2.1. Badanie nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
3A.2.1.1. Częstość wykonywania badania nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
3A.2.2. Rekomendacje dotyczące diagnostyki męskiej niepłodności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
3B. PIERWOTNE USZKODZENIE SPERMATOGENEZY . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
3B.1. Etiologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
3B.2. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3B.2.1. Badanie nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3B.2.2. Badania hormonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3B.2.3. Biopsja jądra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3B.3. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania w niewydolności jąder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3C. ZABURZENIA GENETYCZNE W NIEPŁODNOŚCI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
3C.1. Zaburzenia chromosomalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
3C.1.1. Zaburzenia chromosomów płciowych (zespół Klinefeltera i jego warianty (47,XXY; mozaicyzm 46,XY/47,XXY)) . . . . 26
3C.1.2. Zaburzenia autosomalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3C.1.3. Zaburzenia chromosomalne plemników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3C.2. Wady genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3C.2.1. Zaburzenia genetyczne związane z chromosomem X a męska niepłodność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3C.2.2. Zespół Kallmanna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3C.2.3. Łagodna forma niewrażliwości na androgeny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3C.2.4. Inne zaburzenia chromosomu X . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3C.3. Chromosom Y a męska niepłodność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3C.3.1. Kliniczne implikacje mikrodelecji chromosomu Y . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3C.3.1.1. Badania diagnostyczne w kierunku mikrodelecji chromosomu Y . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3C.3.1.2. Poradnictwo genetyczne dla pacjentów z delecjami regionu AZF chromosomu Y . . . . . . . . . . . . . 28
3C.3.1.3. Chromosom Y: delecja gr/gr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3C.3.1.4. Defekty autosomalne z ciężkimi zaburzeniami fenotypowymi i niepłodnością . . . . . . . . . . . . . . 29
3C.4. Mutacje prowadzące do mukowiscydozy a niepłodność męska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3C.4.1. Jednostronny lub obustronny brak/nieprawidłowości nasieniowodów i wady nerek . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3C.4.2. Nieznane zaburzenia genetyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3C.4.3. Fragmentacja DNA w plemnikach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3C.4.4. Poradnictwo genetyczne przy procedurze ICSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3C.5. Wnioski i zalecenia dotyczące postępowania w zaburzeniach genetycznych w męskiej niepłodności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3D. AZOOSPERMIA OBTURACYJNA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3D.1. Klasyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3D.1.1. Niedrożność przewodów wewnątrzjądrowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3D.1.2. Niedrożność przewodów najądrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3D.1.3. Niedrożność nasieniowodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3D.1.4. Niedrożność przewodów wytryskowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
3D.1.5. Niedrożność czynnościowa dystalnych części przewodów wyprowadzających plemniki . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2.1. Wywiad kliniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2.2. Badanie przedmiotowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2.3. Badanie nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2.4. Poziomy hormonów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2.5. Ultrasonografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.2.6. Biopsja jądra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.3. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.3.1. Niedrożność przewodów wewnątrzjądrowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.3.2. Niedrożność przewodów najądrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
3D.3.3. Niedrożność części proksymalnej nasieniowodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3D.3.4. Niedrożność części dystalnej nasieniowodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3D.3.5. Niedrożność przewodów wytryskowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3D.4. Wnioski i rekomendacje w azoospermii obturacyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3E. ŻYLAKI POWRÓZKA NASIENNEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3E.1. Klasyfikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
3E.2. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3E.3. Podstawowe informacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3E.3.1. Żylaki powrózka nasiennego a płodność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3E.3.2. Warikocelektomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3E.4. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
3E.5. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania w żylakach powrózka nasiennego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
3F. HIPOGONADYZM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
3F.1. Epidemiologia i etiologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
3F.2. Idiopatyczny hipogonadyzm hipogonadotropowy: etiologia, diagnostyka i leczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
3F.3. Hipogonadyzm hipergonadotropowy: etiologia, diagnostyka i leczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3F.4. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania w hipogonadyzmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3G. WNĘTROSTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3G.1. Etiologia i patofizjologia wnętrostwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3G.1.1. Częstość występowania wnętrostwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.1.2. Patofizjologia zaburzeń zstępowania jąder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.1.2.1. Degeneracja komórek płciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.1.2.2. Wnętrostwo a męska płodność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.1.2.3. Nowotwory z komórek płciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.2. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.2.1. Leczenie hormonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.2.2. Leczenie chirurgiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
3G.3. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania we wnętrostwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
3H. IDIOPATYCZNA NIEPŁODNOŚĆ MĘSKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
3H.1. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
3H.1.1. Leczenie empiryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
3H.2. Rekomendacje dotyczące postępowania w idiopatycznej męskiej niepłodności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
3I. MĘSKA ANTYKONCEPCJA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
3I.1. Wazektomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.1.1. Techniki chirurgiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.1.2. Powikłania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.1.3. Niepowodzenie wazektomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.1.4. Poradnictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.2. Odwrócenie wazektomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.2.1. Czas od wazektomii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.2.2. Tubulo-wazo-wazostomia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.2.3. Mikrochirurgiczne odwrócenie wazektomii a zabiegowe pobranie plemników z najądrzy lub jąder i procedura ICSI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3I.3. Wnioski i zalecenia w męskiej antykoncepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
3J. INFEKCJE MĘSKICH GRUCZOŁÓW DODATKOWYCH A NIEPŁODNOŚĆ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
3J.1. Badania diagnostyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
3J.1.1. Badanie nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
3J.1.1.1. Badania mikrobiologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
3J.1.1.2. Leukocyty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
3J.1.1.3. Jakość plemników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.1.1.4. Zmiany w plazmie nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.1.1.5. Dysfunkcja wydzielnicza dodatkowych gruczołów płciowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.1.1.6. Wolne rodniki tlenowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.1.2. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.2. Zapalenie najądrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.2.1. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.2.1.1. Badanie nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.2.2. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3J.3. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania w infekcjach męskich gruczołów dodatkowych . . . . . . . . . . . . . . 42
3K. ZMIANY NOWOTWOROWE Z KOMÓREK PŁCIOWYCH I MIKROZWAPNIENIA W JĄDRACH . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
3K.1. Zmiany nowotworowe z komórek płciowych a męska niepłodność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
3K.2. Rak jądra z komórek płciowych a funkcja reprodukcyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
3K.3. Mikrozwapnienia w jądrach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
3K.4. Rekomendacje dotyczące postępowania w zmianach nowotworowych z komórek płciowych i mikrozwapnieniach w jądrach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L. ZABURZENIA WYTRYSKU . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1. Klasyfikacja i etiologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1.1. Brak wytrysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1.2. Brak orgazmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1.3. Wytrysk opóźniony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1.4. Wytrysk wsteczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1.5. Wytrysk osłabiony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.1.6. Wytrysk przedwczesny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3L.2. Diagnostyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.2.1. Wywiad kliniczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.2.2. Badanie fizykalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.2.3. Badanie moczu po wytrysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.2.4. Badania mikrobiologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.2.5. Dodatkowe testy diagnostyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.3. Postępowanie terapeutyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3L.3.1. Leczenie przyczynowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3L.3.2. Leczenie objawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3L.3.2.1. Wytrysk przedwczesny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3L.3.2.2. Wytrysk wsteczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3L.3.2.3. Brak wytrysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3L.4. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania w zaburzeniach wytrysku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3M. KRIOPREZERWACJA NASIENIA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
3M.1. Wskazania do przechowywania nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3M.2. Środki ostrożności i techniki krioprezerwacji nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3M.2.1. Proces zamrażania i rozmrażania nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3M.2.2. Krioprezerwacja nasienia z małą liczbą plemników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3M.2.3. Badanie w kierunku infekcji i zapobieganie krzyżowej kontaminacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
3M.2.4. Środki ostrożności w celu zapobiegania utracie przechowywanego materiału . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
3M.2.5. Pozostawione próbki nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
3M.3. Aspekty biologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
3M.4. Wnioski i rekomendacje dotyczące krioprezerwacji nasienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
4. PIŚMIENNICTWO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
5. KONFLIKT INTERESÓW . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54

WPROWADZENIE

1.1. Cel

Grupa ekspertów ds. męskiej niepłodności Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU, ang. European Association of Urology) przygotowała niniejsze Rekomendacje, aby pomóc urologom i innym specjalistom z pokrewnych dziedzin w leczeniu męskiej niepłodności. Urolodzy są specjalistami, którzy zwykle początkowo są odpowiedzialni za ocenę mężczyzny, gdy podejrzewa się niepłodność, niemniej jednak niepłodność może być wieloczynnikowym schorzeniem wymagającym multidyscyplinarnej oceny.

1.2. Historia publikacji

Po raz pierwszy wytyczne EAU dotyczące męskiej niepłodności zostały opublikowane w 2001 r., następnie uaktualniono cały tekst w 2004, 2007, 2010, 2013 i 2014 r. W wersji z 2015 r. tekst wytycznych został znacząco zredukowany, tak że tylko kluczowe informacje są włączone i przeredagowane zgodnie z wzorem nieonkologicznych wytycznych EAU, dzięki czemu wszystkie wytyczne mają podobny format. Dostępna jest krótka wersja wytycznych w formie kieszonkowej (ang. Pocket Guidelines), zarówno w formie drukowanej, jak i elektronicznej w postaci aplikacji na urządzenia mobilne, zawierająca kluczowe zalecenia w „Rekomendacjach dotyczących postępowania w męskiej niepłodności”. Ta skrócona wersja może wymagać od użytkownika porównania z wersją pełnotekstową. Panel Ekspertów ds. męskiej niepłodności opublikował serię artykułów naukowych w periodyku EAU „European Urology” (Dohle i wsp., 2005, 2012b; Jungwirth i wsp., 2012). Osobne rekomendacje dotyczące wazektomii zostały opublikowane w 2012 r. Wszystkie powyższe artykuły są dostępne do wglądu i pobrania do osobistego użytku na stronie internetowej EAU: http://www. uroweb.org/guidelines/online-guidelines/. Niniejszy dokument był recenzowany przed publikacją. 1.3. Skład Panelu Ekspertów

Panel Ekspertów tworzących wytyczne EAU w zakresie męskiej niepłodności (ang. The Male Infertility Guidelines Panel) składa się z urologów, endokrynologów i ginekologów specjalizujących się w andrologii i posiadających doświadczenie w diagnostyce i leczeniu męskiej niepłodności.

2. METODOLOGIA

Wykorzystane źródła piśmiennictwa zostały ocenione w zależności od poziomu wiarygodności dowodu naukowego (LE, ang. level of evidence) (tabela A), dzięki czemu zalecenia zawierają także stopień rekomendacji (GR, ang. grade of recommendation) (tabela B). W obecnej wersji anglojęzycznej „Rekomendacji dotyczących postępowania w męskiej niepłodności” EAU z 2015 r. wszystkie informacje na temat LE i GR zostały usunięte dla zachowania zwięzłości tekstu. Znajdują się one na początku pełnej wersji Rekomendacji EAU i zostały utworzone zgodnie z klasyfikacją Oksfordzkiego Centrum do spraw oceny poziomu dowodów naukowych w medycynie (ang. Oxford Centre for Evidence-based Medicine Levels of Evidence)1. Zalecenia zawarte w tych wytycznych są oparte na systemowym przeglądzie literatury przeprowadzonym przez członków Panelu Ekspertów. Słownictwo z bazy z głównych tytułów medycznych (MeSH, ang. Medical Subject Headings, nagłówki dotyczące tematyki medycznej) zostało użyte wraz z przeglądem tekstów zawierających kombinację terminów „męska niepłodność” (ang. male infertility) i takich jak: „diagnoza” (ang. diagnosis), „epidemiologia” (ang. epidemiology), „badania” (ang. investigations), „leczenie” (ang. treatment), „uszkodzenie spermatogenezy” (ang. spermatogenic failure), „zaburzenia genetyczne” (ang. genetic abnormalities), „niedrożność” (ang. obstruction), „hipogonadyzm” (ang. hypogonadism), „żylaki powrózka nasiennego” (ang. varicocele), „wnętrostwo” (ang. cryptorchidism), „rak jądra” (ang. testicular cancer), „zakażenie męskich gruczołów dodatkowych” (male accessory gland infection), „idiopatyczny” (ang. idiopathic), „antykoncepcja” (ang. contraception), „zaburzenia wytrysku” (ang. ejaculatory dysfunction) i „krioprezerwacja” (ang. cryopreservation). Dla wersji z 2014 r. poszukiwaniami objęto lata 2012 i 2013 z datą odcięcia na wrzesień 2013 r. Bazy Embase, Medline i Cochrane Central Register of Controlled Trials zostały przeszukane z ograniczeniem do artykułów o charakterze przeglądowym (ang. review), metaanaliz i metaanaliz randomizowanych, kontrolowanych badań klinicznych (RCT, ang. randomised controlled trial). Po usunięciu danych zduplikowanych zidentyfikowano 447 pozycji, z których 5 publikacji zostało wyselekcjonowanych do włączenia. Celem podawania GR jest zapewnienie przejrzystego związku pomiędzy odpowiednimi dowodami naukowymi a daną rekomendacją.

Tabela A. Poziomy wiarygodności dowodu naukowego

poziom wiarygodnosci poziom wiarygodnosci Trzeba zaznaczyć, że kiedy rekomendacje są przygotowywane, nie istnieje ustalony związek pomiędzy LE a GR. W szczególności dostępność badań randomizowanych będących podstawą rekomendacji nie musi automatycznie oznaczać, że ta rekomendacja otrzyma stopień A, jeśli w tych badaniach znajdują się ograniczenia metodologiczne lub badania nie mają zgodnych wyników. Odwrotnie, brak popierających badań o wysokim LE nie musi od razu wykluczać rekomendacji z poziomu A, w sytuacji gdy rekomendacja wynika z niepodważalnych wyników badań klinicznych. Ponadto mogą mieć miejsce sytuacje wyjątkowe, w których rekomendacja nie może zostać poparta badaniami, ponieważ badania takie nie mogą zostać przeprowadzone, na przykład z powodów etycznych lub innych. W takich przypadkach uważa się, że jednoznaczne rekomendacje są pomocne czytelnikowi. Jeśli kiedykolwiek taka sytuacja ma miejsce, to zaznaczono to w tekście z uwagą ,,uaktualnione na podstawie zgody zespołu”. Jakość LE jest bardzo istotnym czynnikiem, ale musi uwzględniać równowagę między korzyściami i stratami, wartościami i preferencjami oraz kosztami, kiedy ustalany jest GR. Biuro wytycznych EAU nie przeprowadza analiz kosztów, ani nie zawsze może uwzględniać lokalne czy narodowe warunki. Jednakże, jeśli informacje na dany temat są dostępne, zespół ekspertów bierze je pod uwagę.

REKOMENDACJE


Definicja Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, ang. World Health Organization): „niepłodność to niemożność uzyskania spontanicznej ciąży w ciągu jednego roku przez seksualnie aktywną, niestosującą antykoncepcji parę” (WHO, 2000).

3A.1. Epidemiologia i etiologia

Około 15% par nie uzyskuje ciąży w ciągu jednego roku i szuka pomocy medycznej w zakresie leczenia niepłodności. Jedna na osiem par ma trudności w poczęciu pierwszego dziecka, zaś jedna na sześć par ma trudności w poczęciu kolejnego dziecka; 3% kobiet pozostaje mimowolnie bezdzietnych, podczas gdy 6% kobiet posiadających przynajmniej jedno dziecko nie może mieć tyle dzieci, ile by pragnęła (Greenhall i Vessey, 1990). Niepłodność dotyczy zarówno mężczyzn, jak i kobiet. W 50% par mimowolnie bezdzietnych męski czynnik niepłodności jest diagnozowany razem z nieprawidłowymi parametrami nasienia. Płodna partnerka może kompensować zaburzenia płodności mężczyzny, więc niepłodność zwykle manifestuje się, jeśli oboje partnerzy mają obniżoną płodność. Męska płodność może być efektem: yy wrodzonych lub nabytych zaburzeń układu moczowo- -płciowego, yy nowotworów, yy zakażeń układu moczowo-płciowego, yy podwyższonej temperatury moszny (np. jako wynik żylaków powrózka nasiennego), yy zaburzeń endokrynnych, yy zaburzeń genetycznych, yy czynników immunologicznych. W ok. 30–40% przypadków nie stwierdza się czynników męskiej niepłodności (męska niepłodność idiopatyczna). U mężczyzn tych nie stwierdza się w wywiadzie schorzeń wpływających na płodność i mają oni prawidłowe wyniki badania fizykalnego oraz badań endokrynologicznych, genetycznych i biochemicznych, chociaż badanie nasienia może ujawnić patologiczne wyniki w spermiogramie (patrz rozdział 3A.2.1). Tabela 1 podsumowuje główne przyczyny męskiej niepłodności. Męska niepłodność idiopatyczna jest prawdopodobnie powodowana przez kilka czynników, włączając w to zaburzenia endokrynologiczne jako wynik działania zanieczyszczeń środowiska, reaktywnych form tlenu lub genetycznych i epigenetycznych anomalii.

3A.1.1. Czynniki prognostyczne

Czynniki prognostyczne dla męskiej niepłodności to: yy czas trwania niepłodności, yy pierwotna lub wtórna niepłodność, yy wyniki badania nasienia, yy wiek i stan płodności partnerki.

Tabela 1. Przyczyny męskiej niepłodności i czynniki z nią związane oraz ich procentowy rozkład u 10 469 pacjentów (Nieschlag i wsp., 2010)

Przyczyny męskiej Kumulacyjny wskaźnik ciąż wynosi 27% u niepłodnych par w ciągu 2 lat obserwacji, gdy oligozoospermia jest pierwotną przyczyną niepłodności (Snick i wsp., 1997). Wiek partnerki jest najważniejszą pojedynczą zmienną wpływającą na wynik procedury rozrodu wspomaganego (Rowe, 2006). W porównaniu z kobietą w wieku 25 lat potencjał płodności kobiety w wieku 35 lat jest obniżony do 50%, w wieku 38 lat do 25% i mniej niż 5% w wieku powyżej 40 lat. Jednak w wielu zachodnich krajach kobiety odkładają pierwszą ciążę do czasu zakończenia edukacji i rozpoczęcia pracy zawodowej2.

3A.1.2. Rekomendacje dotyczące epidemiologii i etiologii niepłodności u mężczyzn

Przyczyny męskiej 3A.2. Diagnostyka

3A.2.1. Badanie nasienia

Wywiad chorobowy i badanie fizykalne są standardowym postępowaniem u wszystkich mężczyzn, włączając w to podstawowe badanie nasienia. Kompleksowe badanie andrologiczne jest wskazane, jeśli badanie nasienia wykazało nieprawidłowości w porównaniu do wartości referencyjnych (tabela 2). Ważne decyzje lecznicze są oparte na wyniku badania nasienia, dlatego tak istotne jest wystandaryzowanie całej procedury laboratoryjnej. Analiza nasienia została wystandaryzowana przez WHO i rozpowszechniona poprzez publikację 5. edycji podręcznika WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen (podręcznik WHO na temat oceny i procedur badania ludzkiego nasienia) (WHO,2010)3. Istnieje powszechny konsensus, że współczesna seminologia musi być przeprowadzana zgodne z powyższymi wytycznymi.

2 Obecnie należy również brać pod uwagę wiek mężczyzny, który może mieć wpływ na płodność partnerską. Sugerowany advanced paternal age: >35 r.ż. lub >45 r.ż. (Sharma i wsp.: Reprod Biol Endocrynol. 2015, 13:35. doi: 10.1186/s12958-015-0028-x. PMID: 25928123 (przyp. red.) 3 Rekomendacje dotyczące podstawowej oceny seminologicznej na podstawie WHO, 2010 ukazały się w języku polskim: Walczak-Jędrzejowska R. (red): Podstawowe badanie nasienia wg standardów Światowej Organizacji Zdrowia z roku 2010. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Andrologicznego i Krajowej Izby Diagnostów Laboratoryjnych. Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych, Warszawa 2016 (przyp. red.)

Tabela 2. Dolne granice wartości referencyjnych (5. centyl i 95% przedział ufności) dla parametrów nasienia

Przyczyny męskiej 3A.2.1.1. Częstość wykonywania badania nasienia Jeśli wyniki badania nasienia są prawidłowe, zgodnie z kryteriami WHO jeden test jest wystarczający. Jeśli wyniki są nieprawidłowe w co najmniej dwóch badaniach, wskazana jest dalsza diagnostyka andrologiczna. To ważne, aby dokonać różnicowania pomiędzy poniższymi stanami: yy oligozoospermia: koncentracja plemników <15 mln/mL, yy astenozoospermia: <32% plemników wykazujących ruch postępowy, yy teratozoospermia: <4% plemników o prawidłowej budowie. Często występują jednoczasowo wszystkie trzy zaburzenia, co definiuje się jako oligoastenoteratozoospermię (OAT, ang. oligoasthenoteratozoospermia). W przypadku azoospermii, jak i w ekstremalnych przypadkach oligozoospermii (koncentracja plemników <1 mln/mL) istnieje większa częstość występowania niedrożności dróg wyprowadzających plemniki i wad genetycznych.4

3A.2.2. Rekomendacje dotyczące diagnostyki męskiej niepłodności

Rekomendacje dotyczące

3B. PIERWOTNE USZKODZENIE SPERMATOGENEZY

Niewydolność jąder może być konsekwencją pierwotnego uszkodzenia spermatogenezy spowodowanego przez inne przyczyny niż schorzenia podwzgórza i przysadki lub niedrożność dróg wyprowadzających plemniki. Jest to najczęściej występująca forma obniżonej płodności męskiej. Niedomoga czynności jąder może mieć różne przyczyny i klinicznie przyjmuje formy ciężkiej postaci OAT lub azoospermii nieobturacyjnej (NOA, ang. non‑ -obstructive azoospermia).

3B.1. Etiologia Przyczyny niewydolności jąder są przedstawione w tabeli 3.

niewydolności jąder 3B.2. Diagnostyka Rutynowa diagnostyka składa się z badania nasienia i oceny hormonalnej pacjenta. Inne badania mogą być wymagane zależnie od indywidualnych okoliczności. Typowe informacje uzyskane z wywiadu i badania fizykalnego pacjenta z niewydolnością jąder to:
wnętrostwo (jedno- lub obustronne),
skręt jądra,
infekcje układu moczowo-płciowego,
uraz jąder,
ekspozycja na toksyny środowiskowe,
leki działające toksycznie na jądra,
w tym anaboliki, ekspozycja na promieniowanie lub środki cytotoksyczne,
rak jądra,
brak jąder,
nietypowe wtórne cechy płciowe,
ginekomastia,
nieprawidłowa objętość jąder i/lub ich konsystencja, żylaki powrózków nasiennych.

3B.2.1. Badanie nasienia

W NOA badanie nasienia wykazuje prawidłową objętość ejakulatu i azoospermię po odwirowaniu. Zalecane jest odwirowanie nasienia przy 3000 g przez 15 min i ocena w mikroskopie z kontrastem fazowym w powiększeniu 200-krotnym. Wszystkie próbki nasienia powinny być wybarwione i powtórnie sprawdzone pod mikroskopem(WHO, 2010). (WHO, 2010). 3B.2.2. Badania hormonalne U pacjentów z niewydolnością jąder zwykle obecny jest hipogonadyzm hipergonadotropowy, z wysokim poziomem hormonu folikulotropowego (FSH, ang. follicle- stimulating hormone) i hormonu luteinizującego (LH, ang. luteinizing hormone) oraz czasem z niskim poziomem testosteronu we krwi. Generalnie poziom FSH koreluje z liczbą spermatogonii. Gdy spermatogonia są nieobecne lub ich liczba jest znacznie zmniejszona, wówczas poziom FSH jest zwykle podwyższony. Jeśli natomiast liczba spermatogonii jest prawidłowa, ale występuje zatrzymanie dojrzewania (ang. maturation arrest) na poziomie spermatocytów lub spermatyd, wtedy poziom FSH jest w granicach normy. Jednakże dla poszczególnych pacjentów poziom FSH nie może dokładnie prognozować stanu spermatogenezy, gdyż mężczyźni z histologicznie potwierdzonym zatrzymaniem spermatogenezy mogą mieć prawidłowe wartości FSH i jądra o prawidłowej objętości, wciąż mając azoospermię (Hauser i wsp., 1995; Martin-du-Pan i Bischof, 1995). (Hauser i wsp., 1995; Martin-du-Pan i Bischof, 1995).

3B.2.3. Biopsja jądra

Biopsja jądra może być częścią procedury wstrzyknięcia plemnika do cytoplazmy komórki jajowej (ICSI, ang. intracytoplasmatic sperm injection) u pacjentów z potwierdzonym NOA. Pobranie plemników z jąder (TESE, ang.testicular sperm extraction) jest techniką z wyboru. Spermatogeneza może być zlokalizowana ogniskowo, co oznacza, że u ok. 50% mężczyzn z NOA plemniki mogą być znalezione i użyte w procedurze ICSI. Większość autorów rekomenduje pobranie kilku próbek tkanki jądrowej. Istnieje dodatnia korelacja pomiędzy obrazem histologicznym tkanki pobranej w biopsji diagnostycznej jądra a szansą na znalezienie dojrzałych komórek spermatogenezy podczas zabiegowego pobrania plemników z jąder i ICSI (Abdel-Meguid, 2012; Colpi i wsp., 2005; (Kim i wsp., 1997). Nie ustalono jednakże dotychczas wartości referencyjnych dla poziomów FSH i inhibiny B oraz wielkości jąder, które wskazywałyby na obecność plemników w jądrach (skuteczne pobranie plemników z jąder). Gdy mamy do czynienia z całkowitą mikrodelecją regionu AZFa i AZFb – czynnika ulegającego delecji w azoospermii (ang. azoospermic factor) chromosomu Y, prawdopodobieństwo zabiegowego wydobycia plemników wynosi prawie zero, dlatego wówczas zabieg TESE jest przeciwwskazany. Mikrochirurgiczne TESE (m-TESE) podnosi skuteczność pobrań w stosunku do klasycznego TESE i dlatego powinno być preferowane w ciężkich przypadkach NOA (Deruyver i wsp., 2014; (Marconi i wsp., 2012;). (; Schlegel, 1999;). ( Schwarzer i wsp., 2013). Istnieją doniesienia o skutecznym zabiegowym wydobyciu plemników nawet w takich przypadkach jak zespół samych komórek Sertoliego typu II (WHO, 2000). Wyniki ICSI są gorsze, gdy stosuje się plemniki pobrane z jąder mężczyzn z NOA w porównaniu do zastosowania plemników z nasienia uzyskanego na drodze ejakulacji, a także plemników pobranych od mężczyzn z azoospermią obturacyjną spowodowaną niedrożnością przewodów wyprowadzających plemniki (OA, ang. obstructive azoospermia) (Ben-Yosef i wsp., 1999; Borges i wsp., 2002; Ghanem i wsp., 2005; Gil Salom, 2004; Schwarzer i wsp., 2003). (Ben-Yosef i wsp., 1999;). (Borges i wsp., 2002;). (Ghanem i wsp., 2005; ). (Gil Salom, 2004;). (Schwarzer i wsp., 2003). Współczynnik urodzeń jest niższy w NOA vs OA (19% vs 28%) (Vernaeve i wsp., 2003).

ICSI ma znacząco niższy współczynnik zapłodnień i implantacji zarodków.
Zdrowie noworodków oceniane parametrami okołoporodowymi, występowanie większych wad i aberracji chromosomalnych w dużej grupie dzieci urodzonych po zastosowaniu plemników nieuzyskanych z ejakulatu są porównywalne do dzieci urodzonych po zastosowaniu plemników uzyskanych z ejakulatu (Belva i wsp., 2011).

3B.3. Wnioski i rekomendacje dotyczące postępowania w niewydolności jąder

Wnioski REKOMENDACJE_2

3C. ZABURZENIA GENETYCZNE W NIEPŁODNOŚCI

Wszyscy urolodzy zajmujący się andrologią muszą znać zaburzenia genetyczne powiązane z niepłodnością, dzięki czemu mogą udzielać właściwych porad parom poszukującym leczenia niepłodności. Mężczyznom ze znacznie obniżoną liczebnością plemników może być zaoferowana realna szansa na ojcostwo poprzez wykorzystanie technik zapłodnienia pozaustrojowego (IVF, ang. in vitro fertilization), ICSI oraz zabiegowego pobrania plemników z jąder w przypadku azoospermii. Jednakże plemniki niepłodnych mężczyzn wykazują wyższą częstość aneuploidii, strukturalnych zaburzeń chromosomalnych i uszkodzeń DNA, co niesie ryzyko przeniesienia zaburzeń genetycznych na następne pokolenie. Wprawdzie obecna rutynowa praktyka kliniczna obejmuje skrining genomu DNA z próbek krwi obwodowej, to możliwe jest badanie zaburzeń chromosomalnych w plemnikach i może być ono przeprowadzane w wybranych przypadkach (Carrell, 2008).

3C.1. Zaburzenia chromosomalne

Zaburzenia chromosomalne mogą być ilościowe (np. trisomia) lub strukturalne (np. inwersja lub translokacja). W badaniu opartym na 11 publikacjach, w których oceniano 9766 niepłodnych mężczyzn, częstość występowania zaburzeń chromosomalnych wynosiła 5,8% (Johnson,1998). Z tego zaburzenia chromosomów płciowych stanowiły 4,2%, a chromosomów autosomalnych 1,5%. W 3 innych badaniach częstość tych zaburzeń wynosiła 0,38% u 94 465 męskich noworodków, z czego u 131 (0,14%) wystąpiły zaburzenia chromosomów płciowych, a u 232 (0,25%) chromosomów autosomalnych (Johnson,1998). Częstość występowania zaburzeń chromosomalnych wzrasta wraz z nasileniem niewydolności jąder. Pacjenci z liczbą plemników <5 mln/mL wykazują 10-krotnie wyższą częstość występowania (4%) głównie autosomalnych zaburzeń strukturalnych w porównaniu z populacją ogólną (Clementini i wsp., 2005; Vincent i wsp., 2002). (Clementini i wsp., 2005;). (Vincent i wsp.,2002). Mężczyźni z NOA są w grupie najwyższego ryzyka, zwłaszcza zaburzeń dotyczących chromosomów płciowych. Opierając się na częstości występowania zaburzeń chromosomalnych u pacjentów z różną koncentracją plemników, należy stwierdzić, że badanie kariotypu jest wskazane u pacjentów z azoospermią lub oligozoospermią (koncentracja plemników <10 mln/mL) (Vincent i wsp.,2002). Ostatnie doniesienia sugerują ograniczenie badania kariotypu do mężczyzn z NOA celem zapobiegania niepomyślnym wynikom ciąży (Dul i wsp., 2012). Jeśli w rodzinie występowały spontaniczne poronienia, niedorozwój lub upośledzenie umysłowe, badanie kariotypu powinno zostać wykonane niezależnie od wyników koncentracji plemników.

3C.1.1. Zaburzenia chromosomów płciowych (zespół Klinefeltera i jego warianty (47,XXY; mozaicyzm 46,XY/47,XXY))

Zespół Klinefeltera5 jest najczęstszym zaburzeniem chromosomów płciowych (Davila Garza i Patrizio, 2013;). ( Johnson, 1998). Dorośli mężczyźni z zespołem Klinefeltera mają małe, twarde jądra pozbawione komórek rozrodczych. Fenotyp jest zróżnicowany od prawidłowej wirylizacji do objawów niedoboru androgenów, włączając w to żeński typ owłosienia, skąpe owłosienie ciała oraz długie kończyny górne i dolne z powodu opóźnionego zamknięcia nasad kości długich. U pacjentów z zespołem Klinefeltera czynność komórek Leydiga jest zwykle uszkodzona (Wang i wsp., 1975). (Wang i wsp., 1975). Poziom testosteronu może być prawidłowy lub niski, poziom estradiolu prawidłowy lub podwyższony, zaś poziom FSH podwyższony. Libido jest często prawidłowe pomimo niskiego poziomu testosteronu, ale suplementacja androgenów może być konieczna wraz z postępującym wiekiem. Obecność komórek rozrodczych i produkcja plemników są zróżnicowane u mężczyzn z zespołem Klinefeltera i mozaicyzmem (46,XY/47,XXY). W plemnikach uzyskanych od tych osób wykazano metodą fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ (FISH, ang. fluorescence in situ hybridization) większą częstość zaburzeń chromosomów płciowych i autosomalnej aneuploidii (disomia 13, 18 lub 21 chromosomu), a w związku z tym podniesiono kwestię prawidłowości chromosomalnej zarodków powstałych w wyniku procedury ICSI (Staessen i wsp., 2003). Plemniki 24,XY stwierdzono u 0,9% i 7,0% pacjentów z zespołem Klinefeltera i mozaicyzmem (Chevret i wsp.,1996;). ( Martini i wsp., 1996). oraz u 1,36–25% mężczyzn z kariotypem 47,XXY (Cozzi i wsp., 1994;). (Estop i wsp.,1998;). (Foresta i wsp., 1998;). (Guttenbach i wsp., 1997). U pacjentów z azoospermią TESE (lub m-TESE) może być zaproponowane jako opcja terapeutyczna, gdyż plemniki mogą być uzyskane w ok. 30% przypadków. Wiele zdrowych dzieci zostało urodzonych po zastosowaniu metody ICSI bez przedimplantacyjnej diagnostyki genetycznej (PGD, ang. preimplantation genetic diagnosis), a o poczęciu płodu 47,XXY doniesiono raz (Davila Garza i Patrizio, 2013). Jednakże w badaniu 113 zarodków uzyskanych z procedury ICSI w połączeniu z PGD u par, gdzie mężczyzna miał zespół Klinefeltera, wykazano znacząco mniejszą liczbę prawidłowych zarodków w porównaniu z grupą kontrolną (54% vs 77,2%) (Guttenbach i wsp., 1997). Z powodu znaczącego wzrostu zaburzeń chromosomów płciowych i autosomalnych w zarodkach pacjentów z zespołem Klinefeltera powinno się rozważać PGD lub amniocentezę. U mężczyzn z zespołem Klinefeltera wymagana jest kontrola lekarska (w miarę możliwości co rok) i terapia zastępcza androgenami, która powinna się rozpocząć, kiedy tylko zostaną rozwiązane kwestie płodności i gdy poziom testosteronu znajduje się w zakresie typowym dla hipoandrogenizmu.

3C.1.2. Zaburzenia autosomalne

Poradnictwo genetyczne powinno być zaproponowane wszystkim parom poszukującym terapii z powodu niepłodności (włączając IVF/ICSI), gdy partner ma zaburzenia autosomalne w kariotypie. Najczęstszymi zaburzeniami autosomalnymi diagnozowanymi w kariotypie są translokacje robertsonowskie6, translokacje wzajemne7, inwersje paracentryczne8 i chromosomy markerowe9. Ważne jest, aby szukać zmian strukturalnych chromosomów, ponieważ istnieje wówczas większe ryzyko wystąpienia aneuploidii lub niezrównoważonych zaburzeń chromosomalnych u płodu. Podobnie jak w zespole Klinefeltera, analiza plemników metodą FISH dostarcza dokładniejszej oceny ryzyka przeniesienia wady na potomka, chociaż rozpowszechnienie tego testu genetycznego jest znacznie ograniczone z powodu niewielkiej dostępności do laboratoriów wykonujących tę analizę. Kiedy IVF/ICSI jest przeprowadzane u mężczyzn z translokacjami, powinny być wykonane PGD lub amniocenteza. ..................................................................................

6 Translokacja robertsonowska polega na przemieszczeniu się ramienia długiego jednego chromosomu na ramię długie innego chromosomu w miejscu centromeru, ma miejsce utrata ramion krótkich chromosomów pomiędzy którymi nastąpiła translokacja, całkowita liczba chromosomów zmniejsza się o jeden (przyp. red.) 7 Translokacja wzajemna polega na wzajemnej wymianie odcinków pomiędzy dwoma chromosomami, struktura tych dwóch chromosomów po translokacji zmienia się, natomiast całkowita liczba chromosomów pozostaje niezmieniona (przyp. red.) 8 Inwersja chromosomowa paracentryczna ma miejsce podczas pęknięcia chromosomu w dwóch miejscach, następnie powstały fragment chromosomu nie zawierający centromeru zostaje ponownie wbudowany do chromosomu ale w formie odwróconej o 180° (przyp. red.) 9 Chromosom markerowy jest małym, dodatkowym chromosomem odmiennym morfologiczne od pozostałych, identyfikacja tego chromosomu odbywa się za pomocą klasycznego badania cytogenetycznego, z kolei jego pochodzenie i znaczenie kliniczne związane z fenotypem badanego wymaga diagnostyki molekularnej, np. fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ (FISH)

.................................................................................. 3C.1.3. Zaburzenia chromosomalne plemników

Plemniki mogą być zbadane pod kątem stanu ich chromosomów przy użyciu wielobarwnego FISH, zarówno u mężczyzn z prawidłowym kariotypem, jak i zaburzonym. Aneuploidia plemnika, zwłaszcza aneuploidia chromosomów płciowych, jest związana z poważnym uszkodzeniem spermatogenezy (Gianaroli i wsp., 2005;). (Johnson, 1998;). (Pang i wsp., 2005;). (Tempest i Martin, 2009). jak i z translokacjami (Baccetti i wsp., 2005). Analiza FISH plemnika jest wskazana tylko w wyjątkowych przypadkach andrologicznych, takich jak np. duże główki plemników (ang. macrocephalic sperm head syndrome) (Tempest i Martin, 2009).

3C.2. Wady genetyczne

3C.2.1. Zaburzenia genetyczne związane z chromosomem X a męska niepłodność

Każdy mężczyzna ma tylko jeden chromosom X. Schorzenia recesywne związane z chromosomem X ujawniają się u mężczyzn. Wada będzie przekazana córkom, ale nie synom.

3C.2.2. Zespół Kallmanna

U pacjentów z zespołem Kallmanna występuje hipogonadyzm hipogonadotropowy i brak węchu (łac., ang. anosmia), ale mogą oni prezentować także inne objawy kliniczne, włączając w to asymetrię twarzy, rozszczep podniebienia, daltonizm, głuchotę, wnętrostwo i jednostronną aplazję nerki. Ten zespół może być spowodowany mutacją w genie Kalig-1 (na chromosomie X) lub w kilku innych genach autosomalnych i powinien być wykryty badaniem genetycznym (Baccetti i wsp., 2005; (Tempest i Martin, 2009). Spermatogeneza może być względnie łatwo wywołana za pomocą terapii hormonalnej (Miyagawa i wsp.,2005). , dlatego zalecane jest przesiewowe badanie genetyczne przed tą terapią, chociaż jest ono ograniczone niedoborem specjalistycznych laboratoriów genetycznych oferujących takie testy. Leczenie gonadotropinami w większości przypadków pozwala na naturalne poczęcie, nawet u mężczyzn ze względnie małą liczbą plemników w nasieniu. Dlatego identyfikacja odpowiedniego genu (powiązanego z chromosomem X, autosomalnego dominującego lub recesywnego) może pomóc w zapewnieniu lepszego poradnictwa genetycznego oraz w lepszej ocenie ryzyka transmisji wady na potomka.

3C.2.3. Łagodna forma niewrażliwości na androgeny

Gen receptora androgenowego (AR, ang. androgen receptor) znajduje się na długim ramieniu chromosomu X. Mutacje w genie AR mogą skutkować zespołem częściowej (PAIS, ang. partial androgen insensitivity syndome) lub całkowitej niewrażliwości na androgeny (CAIS, ang. complete androgen insensitivity syndrome). Cechy fenotypowe CAIS to żeńskie zewnętrzne narządy płciowe i brak owłosienia łonowego (tzw. zespół Morrisa). W PAIS fenotypy kształtują się od dominującego fenotypu żeńskiego, poprzez obojnacze narządy płciowe, do dominującego fenotypu męskiego z małym prąciem (ang. micropenis), spodziectwem kroczowym i wnętrostwem. Ten ostatni fenotyp jest także nazywany zespołem Reifensteina. W skrajnych formach niewrażliwości na androgeny nie ma ryzyka transmisji schorzenia, gdyż dotknięci nim mężczyźni nie mogą mieć własnych biologicznie dzieci przy zastosowaniu współczesnych technologii. U pacjentów z łagodną formą niewrażliwości na androgeny (MAIS, ang. mild androgen insensitivity syndrome) niepłodność jest pierwszym, a nawet jedynym objawem. Zaburzenia AR powodujące niepłodność w przypadku nieobecności jakichkolwiek zaburzeń genitalnych zdarzają się rzadko i tylko kilka mutacji genu AR opisano u niepłodnych (Ferlin i wsp., 2006;) (Gottlieb i wsp., 2005;) (Rajender i wsp., 2007) ( Tincello i wsp.,1997) i płodnych mężczyzn (Giwercman i wsp., 2000b). 3C.2.4. Inne zaburzenia chromosomu X

Nadspodziewanie duża liczba genów specyficznych dla jąder lub z wzbogaconym wzorcem ekspresji została zidentyfikowana na chromosomie X w porównaniu do chromosomów autosomalnych, a w szczególności nadmierna jest reprezentacja genów premejotycznych (Wang,2004). (Wang,2004). Jednakże do tej pory tylko kilka genów zostało zbadanych w badaniach przesiewowych małych populacji i żaden z nich nie wydaje się być znaczącym w męskiej niepłodności (Nuti i Krausz, 2008;). (Stouffs i wsp., 2009). Z drugiej strony, ostatnie dwa niezależne badania wykazały znacząco wyższy poziom delecji w chromosomie X u mężczyzn z defektem spermatogenezy w stosunku do mężczyzn z normozoospermią (Krausz i wsp., 2012;Tuttelmann i wsp., 2011). (Krausz i wsp., 2012;). (Tuttelmann i wsp., 2011). 3C.3. Chromosom Y a męska niepłodność

Mikrodelecje na chromosomie Y 10 obejmują regiony AZFa, AZFb i AZFc (czynnik ulegający delecji w azoospermii, ang. azoospermic factor) (Vogt i wsp., 1996). Klinicznie istotne delecje polegają na częściowym lub w większości przypadków całkowitym braku jednego lub więcej regionów AZF i są najczęściej występującą genetyczną molekularną przyczyną krytycznej oligozoospermii i azoospermii (Krausz i Degl’Innocenti, 2006). W każdym regionie AZF jest kilka potencjalnych genów spermatogenezy (Skaletsky i wsp., 2003). Delecje powstają en bloc (m.in. usuwają więcej niż jeden gen), dlatego nie jest możliwe określenie roli pojedynczego genu w regionie AZF oraz nie jest jasne, czy wszystkie geny tego regionu uczestniczą w spermatogenezie. Delecje, które usuwają tylko jeden gen, były stwierdzane tylko w regionie AZFa i dotyczą genu USP9Y. Badania te sugerują, że gen USP9Y jest najprawdopodobniej „regulatorem” (ang. fine tuner) produkcji plemników, ale badanie przesiewowe ukierunkowane na ten gen nie jest zalecane (Tyler-Smith i Krausz, 2009). (Tyler-Smith i Krausz, 2009). ................................................................................................................................................................ 10 Patrz Wiland i Kurpisz. W: Układ płciowy męski. Badania kliniczne i doświadczalne. Red. M. Piasecka. Wyd. Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego w Szczecinie, Szczecin 2013, 48–57 (przyp. red.) ............................................................................................................................................. 3C.3.1. Kliniczne implikacje mikrodelecji chromosomu Y

3C.3.1. Kliniczne implikacje mikrodelecji chromosomu Y

Kliniczne znaczenie mikrodelecji na ramieniu długim chromosomu Y (Yq) można podsumować następująco:

mikrodelecje Yq nie są stwierdzane u mężczyzn z normozoospermią, co dowodzi, że istnieje jasna relacja przyczynowo-skutkowa pomiędzy delecjami chromosomu Y a uszkodzeniem spermatogenezy

(Krausz i wsp., 2003), największa częstość występowania delecji w chromosomie Y jest stwierdzana u mężczyzn z azoospermią (8–12%) oraz oligozoospermią (3–7%),

delecje są niezwykle rzadkie (ok. 0,7%), gdy koncentracja plemników jest >5 mln/mL,

delecje AZFc są najbardziej powszechne (65–70%), następnie delecje regionów AZFb, AZFb+c i AZFa+b+c (25–30%), z kolei delecje AZFa są rzadkie (5%),

całkowite usunięcie regionu AZFa jest związane z poważnymi zmianami w jądrach (zespół samych komórek Sertoliego), podczas gdy całkowite usunięcie regionu AZFb jest związane z zatrzymaniem spermatogenezy. Całkowite usunięcie regionu AZFc powoduje zróżnicowany fenotyp od azoospermii do oligozoospermii,

klasyczna (całkowita) delecja AZF nie powoduje ryzyka wnętrostwa lub raka jądra

(Krausz i Degl’Innocenti,2006). Swoistość wspomnianej powyżej korelacji genotypu z fenotypem oznacza, że analiza delecji chromosomu Y ma podwójną wartość diagnostyczną i prognostyczną dla możliwości uzyskania plemników z jąder (Krausz i Degl’Innocenti, 2006). 3C.3.1.1. Badania diagnostyczne w kierunku mikrodelecji chromosomu Y

Wskazania do przeprowadzenia badań przesiewowych w kierunku delecji regionu AZF są oparte na liczbie plemników: azoospermia i ciężka oligozoospermia (liczba pleminków <5 mln/mL). Dzięki wytycznym Europejskiej Akademii Andrologii (EAA, ang. European Academy of Andrology) ( Krausz i wsp., 2014) oraz programowi zewnętrznej kontroli jakości EAA/EMQN – europejskiej sieci do spraw jakości molekularnych badań genetycznych (ang. European Molecular Genetics Quality Network) (http://www.emqn.org/emqn/) badanie Yq stało się bardziej rzetelne i wiarygodne w laboratoriach ze zróżnicowanymi standardami badań genetycznych. Wytyczne EAA podają zestaw starterów (ang. set of primers) pozwalający na wykrywanie >95% klinicznie istotnych delecji. 3C.3.1.2. Poradnictwo genetyczne dla pacjentów z delecjami regionu AZF chromosomu Y

Po poczęciu jakakolwiek delecja chromosomu Y jest automatycznie przekazywana męskiemu potomkowi i dlatego poradnictwo genetyczne jest wówczas obowiązkowe. W większości przypadków ojciec i syn mają tą samą mikrodelecję (Krausz i wsp., 2014) , ale wyjątkowo syn może mieć ją w większej skali (Stuppia i wsp., 1998). Zakres uszkodzenia spermatogenezy (pomiędzy azoospermią a oligozoospermią) nie może być całkowicie przewidziany u syna z powodu różnorodnego tła genetycznego i możliwości wpływu potencjalnie toksycznych czynników środowiskowych na funkcje reprodukcyjne. Znacząca liczba plemników mężczyzny z całkowitą delecją AZFc jest nullisomiczna w zakresie chromosomów płciowych (le Bourhis i wsp., 2000;). (Siffroi i wsp., 2000). co wskazuje na potencjalne ryzyko rozwinięcia u potomka zespołu Turnera 45,X0 i innych fenotypowych anomalii związanych z mozaicyzmem chromosomów płciowych, w tym także obojnaczych narządów płciowych (Patsalis i wsp., 2002). Pomimo teoretycznego ryzyka zaburzeń dzieci mężczyzn dotkniętych mikrodelecją Yq są fenotypowo normalne (Krausz i wsp., 2012;). (Simoni i wsp.,2004). Może to być spowodowane obniżonym wskaźnikiem implantacji i wyższym ryzykiem spontanicznego poronienia zarodka zawierającego kariotyp 45,X0. Gdy zastosowane jest ICSI z użyciem plemników mężczyzny z mikrodelecją chromosomu Y, konieczna jest długotrwała obserwacja męskich potomków ze szczególnym uwzględnieniem stanu ich płodności, rozważona powinna być również krioprezerwacja ich plemników w młodym wieku. 3C.3.1.3. Chromosom Y: delecja gr/gr

Nowy typ delecji Yq, znany jako delecja gr/gr, został opisany w regionie AZFc (Repping i wsp., 2003). Delecja ta usuwa połowę genów zawartych w region AZFc, wpływając na liczbę genów wielokrotnie powtórzonych w mapie tego regionu. Ten typ delecji skutkuje 2,5–8-krotnie większym ryzykiem wystąpienia oligozoospermii (Krausz i wsp., 2014;). (2014; Giachini i wsp., 2008;). (Navarro-Costa i wsp., 2010;). (Stouffs i wsp., 2011). Częstość delecji gr/gr u pacjentów z oligozoospermią wynosi ok. 4%. Według czterech metaanaliz delecja gr/gr jest istotnym czynnikiem ryzyka upośledzonej produkcji plemników (Navarro-Costa i wsp., 2010;). (Stouffs i wsp., 2011). Warto podkreślić, że zarówno częstość delecji gr/gr, jak i ich ekspresja fenotypowa różnią się pomiędzy różnymi grupami etnicznymi, w zależności od struktury chromosomu Y. Na przykład, w niektórych grupach haploidalnych delecja Y jest stała i wydaje się, że nie ma negatywnego wpływu na spermatogenezę. W rezultacie rutynowe badania przesiewowe w kierunku delecji gr/gr są wciąż kwestią dyskusyjną, zwłaszcza w tych laboratoriach, które obsługują zróżnicowane etnicznie i geograficznie populacje. Duże, wieloośrodkowe badanie wykazało, że delecja gr/gr jest potencjalnym czynnikiem ryzyka nowotworów jądra wywodzących się z komórek płciowych (Nathanson i wsp.,2005). Dane te jednak wymagają dalszego potwierdzenia w badaniach klinicznych z grupą kontrolną na etnicznie i geograficznie powiązanych populacjach. Dla poradnictwa genetycznego warto wspomnieć, że częściowa delecja AZFc (gr/gr i b2/b3) może predysponować do całkowitej delecji AZFc w kolejnym pokoleniu ((Zhang i wsp., 2007).

3C.3.1.4. Defekty autosomalne z ciężkimi zaburzeniami fenotypowymi i niepłodnością

Kilka dziedzicznych defektów autosomalnych jest związanych z ciężkimi lub znaczącymi nieprawidłowościami ciała i niepłodnością. Należą do nich m.in. zespół Pradera– Williego, zespół Bardeta–Biedla, zespół Noonan, dystrofia miotoniczna, dominujący zespół wielotorbielowatości nerek, niedobór 5-α-reduktazy itd. Pacjenci z tymi wadami są dobrze znani lekarzom zwykle już od dzieciństwa. Problem płodności musi być prowadzony w kontekście całościowej opieki nad takim mężczyzną i po rozważeniu, czy taka para ma możliwość opieki nad dzieckiem.

3C.4. Mutacje prowadzące do mukowiscydozy a niepłodność męska

Zwłóknienie torbielowate – mukowiscydoza (CF, ang. cystic fibrosis) jest śmiertelnym autosomalnym, recesywnym schorzeniem. Jest najczęstszą genetyczną chorobą rasy kaukaskiej; 4% populacji jest nosicielem mutacji genu odpowiedzialnego za regulację przewodnictwa przezbłonowego w mukowiscydozie (CFTR, ang. cystic fibrosis transmembrane conductance regulator) zlokalizowanego na ramieniu krótkim chromosomu 7 (7p). Gen ten koduje białko błonowe, które funkcjonuje jako kanał jonowy oraz wpływa na powstawanie przewodów wytryskowych, pęcherzyków nasiennych, nasieniowodów i ⅔ dystalnej części przewodu najądrza. Wrodzony obustronny brak nasieniowodów (CBAVD, ang. congenital bilateral absence of vas deferens) jest związany z mutacją genu CFTR i występuje u ok. 2% mężczyzn z OA zgłaszających się do kliniki w Edynburgu w Wielkiej Brytanii (Donat i wsp., 1997). Częstość występowania CBAVD wśród mężczyzn z OA różni się w poszczególnych krajach. Kliniczna diagnoza braku nasieniowodów jest łatwa do przeoczenia i wszyscy mężczyźni z azoospermią powinni być bardzo szczegółowo przebadani, by wykluczyć CBAVD, zwłaszcza u tych z objętością nasienia <1,5 mL i pH <7,0. Około 1500 mutacji jest w wykazie bazy CFTR (http://www.genetsickkids.on.ca/cftr/). Najczęściej znajdywanymi są mutacje F508, R117H, W1282X, ale częstość ich występowania oraz obecność innych mutacji zależą w dużym stopniu od pochodzenia etnicznego pacjenta (Chillon i wsp., 1995; de Braekeleer i Ferec, 1996). Biorąc pod uwagę znaczenie funkcjonalne wariantów DNA (allel 5T) w niekodującym regionie CFTR (Chillon i wsp.,1995) uważa się je obecnie raczej za umiarkowanie nasilone mutacje genu CFTR niż polimorfizm, a także sugeruje się, że powinny być badane u każdego pacjenta z CBAVD. Ponieważ coraz więcej mutacji jest zdefiniowanych i poszukiwanych, prawdopodobnie u prawie wszystkich mężczyzn z CBAVD znajdzie się jakąś mutację. Testowanie w kierunku wszystkich znanych mutacji nie jest jednak uzasadnione, ponieważ wiele z nich ma znikomą częstość występowania w poszczególnych populacjach. Rutynowe badanie poprzez analizę panelu mutacji jest zwykle ograniczone do najbardziej popularnych mutacji występujących w danych populacjach. Jeśli druga z kolei mutacja z rutynowego panelu dla danej populacji nie jest potwierdzona, to – ponieważ jest to choroba recesywna – zaleca się, aby kolejnym krokiem analizy było bezpośrednie sekwencjonowanie całego genu. Mężczyźni z CBAVD zwykle mają umiarkowanie nasilone objawy kliniczne CF (np. w wywiadzie infekcje układu oddechowego). Kiedy mężczyzna ma CBAVD, wtedy ważnym jest zbadanie również jego partnerki w kierunku mutacji CF. Jeśli kobieta ma potwierdzone nosicielstwo mutacji CFTR, para powinna bardzo starannie rozważyć, czy w procedurze ICSI korzystać z plemników partnera, jako że ryzyko posiadania potomstwa z CF lub CBAVD będzie wynosiło 50% zależnie od typu mutacji występujących u rodziców. Jeśli partnerka nie jest nosicielem znanych mutacji, ryzyko bycia nosicielem nieznanych mutacji wynosi ok. 0,4%.

3C.4.1. Jednostronny lub obustronny brak/ nieprawidłowości nasieniowodów i wady nerek

Jednostronny brak nasieniowodu jest zwykle związany z brakiem nerki po tej samej stronie i prawdopodobnie ma inne uwarunkowanie genetyczne (Augarten i wsp.,1994). W związku z tym u tych pacjentów badanie przesiewowe w kierunku mutacji genu CFTR nie jest wskazane. Mężczyźni z jednostronnym brakiem nasieniowodu są zwykle płodni i stan ten jest najczęściej stwierdzany jako przypadkowe znalezisko w klinikach wykonujących wazektomię. Badanie przesiewowe w kierunku mutacji genu CFTR jest wskazane u mężczyzn z jednostronnym brakiem nasieniowodu i prawidłowymi nerkami. W przypadku jedno- i obustronnego braku nasieniowodów powinno być wykonane badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej. Wyniki mogą się kształtować od jednostronnego braku nasieniowodu z brakiem nerki po tej samej stronie do obustronnych zaburzeń nasieniowodów i nerek, takich jak np. nerka miednicza (Drake i Quinn, 1996). 3C.4.2. Nieznane zaburzenia genetyczne

Biorąc pod uwagę olbrzymią liczbę genów zaangażowanych w męską spermatogenezę, jest wysoce prawdopodobne, że idiopatyczne formy zaburzeń spermatogenezy są spowodowane mutacjami lub polimorfizmem w tych genach (Nuti i Krausz, 2008). Jednakże pomimo intensywnych badań nad nowymi czynnikami genetycznymi żadne klinicznie istotne mutacje genów czy polimorfizmy (z wyjątkiem tych związanych z chromosomem Y) nie zostały dotychczas zidentyfikowane (Krausz i Giachini, 2007;). (Nuti i Krausz, 2008;). (Tuttelmann i wsp., 2007). Wprowadzenie nowych metod analitycznych dostarczyło dowodów na znaczenie wariantów liczby kopii określonej sekwencji DNA (CNV, ang. copy number variants) (Krausz i wsp., 2012;). (Tuttelmann i wsp., 2011). Oczekuje się również dalszych postępów w diagnostyce andrologicznej dzięki metodzie sekwencjonowania nowej generacji (NGS, ang. next generation sequencing). Metoda ICSI jest stosowana, aby umożliwić ojcostwo mężczyznom z poważnie uszkodzoną spermatogenezą w sytuacjach wcześniej uznawanych za beznadziejne, gdzie tylko kilka plemników może być pozyskanych. Dało to asumpt do rozważań, czy takie dzieci mogą rodzić się z wadami, ponieważ ICSI umożliwia plemnikowi z defektem pominięcie naturalnego procesu selekcyjnego w żeńskich drogach rodnych i otoczce komórki jajowej. U dzieci z ICSI istnieje większe ryzyko powstania de novo aberracji chromosomów płciowych (ok. 3-krotnie większe w stosunku do spontanicznego poczęcia) i dziedziczenia od ojca zaburzeń strukturalnych chromosomów. Leczenie z wykorzystaniem techniki rozrodu wspomaganego medycznie (ART, ang. assisted reproductive technique) jest związane z większym ryzykiem wad układu sercowo-naczyniowego, mięśniowo-szkieletowego, moczowo-płciowego i pokarmowego oraz porażenia mózgowego (Eshre, 2007; Davies i wsp., 2012; van Steirteghem i wsp., 2002). (Eshre, 2007;). (Davies i wsp., 2012;). (van Steirteghem i wsp., 2002).